नेपालगन्जः विश्वभर नोबेल कोरोना भाइरसले महामारीको रुप लिएको छ । विश्वभर कोरोनाका बिरामी बढीरहेका छन,् र मृत्युदर पनि बढीरहेको छ । विश्व ईतिहास हेर्ने हो भने यो भन्दा ठूला महामारी रोगले लाखौं होईन करोडौं मान्छेको ज्यान लिइसकेको छ । अहिलेको दाँजोमा आजभन्दा सय वर्ष अगाडी विश्वमा मान्छेको जनसंख्या निकै कम थियो । तर, यति धेरै मान्छेको मृत्यु भयो कि सुन्दा पनि शरीर जिरिंग गर्छ।

आज भन्दा एक सय वर्ष अगाडी जनवरी १९१८ मा इन्फ्लुएन्जाले माहामारीको रुप लियो । यस इन्फ्लुएन्जाबाट विश्वभर ५ करोड मान्छेको मृत्यु हुन पुग्यो । जनवरी १९१८ देखि डिसेम्बर १९२० सम्म चलेको उक्त महामारीले विश्वको एक–तिहाइ जनसङ्ख्या अर्थात् झण्डै ५० करोड जनालाई सङ्क्रमण गरेको थियो । त्यसबाट बढीमा ५ करोडको मृत्यु भएको थियो, त्यसमध्ये ५ लाखको मृत्यु अमेरिकामा मात्रै भएको थियो । त्यस बेलाको महामारी र अहिलेको महामरीबीच धेरै समानता छन् ।

सन् १९१८ को भाईरस कहाँबाट उत्पन्न भयो भन्ने थाहा छैन, तर यसलाई देशविशेषको नाम दिइएको छ– स्पेनी फ्लु । प्रथम विश्वयुद्धमा भाग लिन गएका सैनिकले यस फ्लुलाई विश्वभर फैलाए । त्यस बेला अहिले जस्तै भण्डार क्षेत्रलाई क्वारेन्टाइन अस्पतालमा परिणत गरिएको थियो र संक्रमित बोकेको एउटा पानीजहाजमा धेरैको ध्यान थियो । यसमा फरक एउटा थियो– अमेरिकाले विश्वलाई मास्क लगाउन सिकाएको थियो । सन् १९१८ मा सान फ्रान्सिस्कोमा महामारीको दोस्रो लहर फैलिएपछि अक्टोबर २४ मा सहरभर मास्क लगाउनुपर्ने आदेश जारी गरिएको थियो ।

जब नोबेल कोरोनाभाइरस महामारी एसियामा फैलियो, मानिसहरू मास्क लगाउन थाले । ताइवान र फिलिपिन्सका केही स्थानमा त झन् यो अनिवार्य गरिएको थियो । तर, पश्चिमी देशहरूमा भने मास्क लगाउन सुरु ढिलो गरियो । इङ्गल्याण्डका प्रमुख स्वास्थ्य अधिकारी क्रिस ह्विटीले त झन् मास्क लगाउन अनावश्यक समेत भने । मास्क लगाउनु एसियामा मात्र लोकप्रिय चाहिँ होइन ।

मास्कले नियन्त्रण गर्यो महामारी

सन् १९१८ को फ्लु महामारीताकाको अध्ययन–अनुसन्धान कथात्मक मात्र थियो । त्यसमध्ये एउटा पानीजहाजको कथाले धेरैको ध्यान आकृष्ट ग¥यो । सन् १९१८ को डिसेम्बरको सुरुतिर लण्डनको द टाइम्स पत्रिकाले लेखेको थियो– अमेरिकी वैज्ञानिकअनुसार इन्फ्लुएन्जा ‘सम्पर्कबाट सर्ने र त्यसैले नियन्त्रण गर्न सकिन्छ ।’

सोही पत्रिकाले लण्डनको एक अस्पतालमा सबै कर्मचारी र बिरामीलाई सधैँ मास्क लगाउन अनिवार्य गरिएको खबर छापेको छ । उक्त पत्रिकाले एउटा पानीजहाजमा यसरी मास्क लगाउँदा महामारीमाथि सफलता पाएको उल्लेख गरको छ ।

अमेरिका र इङ्गल्याण्डबीच सयर गर्ने उक्त पानीजहाजमा न्युयोर्कबाट आएकाहरूमा ठूलो सङ्क्रमण देखिएको थियो, द टाइम्समा भनिएको छ । अमेरिका फर्कने बेला उक्त पानीजहाजको क्याप्टेनले सान फ्रान्सिस्कोबाट सिकेर सबै कर्मचारी र यात्रुहरूलाई मास्क लगाउन आदेश दिएका थिए।

फर्कने क्रममा भने कसैमा पनि सङ्क्रमण देखिएन, हुन त त्यसबेला म्यानह्याटन र साउथएम्प्टन दुवैमा संक्रमितको सङ्ख्या उच्च थियो । यो निश्चित छैन कि मास्ककै कारण कुनै संक्रमण देखिएन, तर द टाइम्सले यसरी नै रिपोर्टिङ गरेको थियो ।

मास्कको नियम अगाडि केही घटना पनि उल्लेखनीय थिए । सन् १९१०–११ तिर बृहत् मन्चुरियन महामारीताका पनि चिनियाँ, रुसी, मङ्गोलियन र जापानी वैज्ञानिकहरूले उत्तरी चीनमा मास्क प्रयोग प्रभावकारी पाएका थिए ।

विज्ञान पत्रकार लाउरा स्पिनेले आफ्नो सन् २०१७ को पुस्तक ‘द पेल राइडर ः द स्पेनिस फ्लु अफ १९१८ एन्ड हाउ इट चेन्ज्ड द वल्र्ड’मा सन् १९११ को मन्चुरियाको अनुभवबाट जापानीहरूले सन् १९१८ को महामारीमा मास्क लगाउन थालेको उल्लेख गरेकी छिन् ।

जापानी अधिकारीहरूले यसरी मास्क लगाउनु अरूलाई सङ्क्रमणबाट बचाउने काम भनेका थिए र जापानमा अन्य स्थानीय महामारीताका पनि यो प्रभावकारी देखिएको थियो । यसले सङ्क्रमण दर घटाउन मद्दत गरेको थियो । डिसेम्बरको अन्त्यसम्म अमेरिकाका विभिन्न सहरहरूले घट्दो सङ्क्रमण दरबीच मास्क लगाउने आदेश फिर्ता लिन उपयुक्त देखिसकेका थिए ।

मास्क लगाउने क्रम

यसरी सान फ्रान्सिस्कोले पहिलोपटक मास्क लगाउन अनिवार्य गरेपछि अरूले पनि सिकेका थिए । सहरका मेयर तथा स्वास्थ्य बोर्डका अन्य सदस्यहरूले रेडक्रससँग मिलेर ‘मास्क लगाउनुस् र आफ्नो जीवन बचाउनुस् मास्क ९९ प्रतिशतसम्म इन्फ्लुएन्जा प्रतिरोधी हुन्छ’ भन्ने नारा सर्वसाधारणमा पु¥याएका थिए । मास्क लगाउनेबारे गीतसमेत बनेको थियो । मास्कविहीन कोही सडकमा भेटिए जरिवाना वा नियन्त्रणमा लिइन्थ्यो ।

यही क्रम चल्यो क्यालिफोर्नियाका सान्टा क्रुज र लस एन्जलसजस्ता अन्य सहरमा, अनि यही अमेरिकाका अन्य राज्यले पनि सिके । यस्तै नियम लागु गर्ने अमेरिका मात्र थिएन । एटलान्टिकपारि पनि यस्तै कदम चलाइएको थियो, सन् १९१८ नोभेम्बरको सुरुवातमा फ्रान्सले पनि मास्क लगाउन सुझाव दिएको थियो, यस्तै रह्यो इङ्गल्याण्डको म्यानचेस्टरमा पनि ।

इतिहास दोहोरिने क्रममा लस एन्जलसका मेयरले घरबाहिर जाँदा मास्क लगाउन सुझाव दिएका छन् ।

त्यस बेला युरोप र उत्तरी अमेरिकामा मास्क लगाउने क्रम सुरु हुँदा यसको उपलब्धता भने घट्यो । थोरै मात्र मास्क बनाउनेहरू भए र उनीहरूले बढ्दो माग सम्बोधन गर्न सकेनन् ।
उपाय थियो– घरेलु उत्पादन । अमेरिकाका विभिन्न स्थानमा, चर्च, समुदाय र रेड क्रसका च्याप्टरहरू संगठित भएर ठुल्ठूला समूहलाई घरमै मास्क बनाउन सिकाए ।

पत्रपत्रिका र राज्य सरकारले १९१८ मा मास्क लगाउनुलाई युरोपको क्षेत्रसँग जोडेर नारा बनाए– ‘ट्रेन्चेजमा ग्यास मास्क, घरमा इन्फ्लुएन्जा मास्क’, यी नारासहित सन् १९१८ सेप्टेम्बर २६ मा वासिङ्टन टाइम्स पत्रिकाले ‘स्पेनी फ्लु’ विरुद्ध अमेरिकी सैनिकलाई ४५ हजार थान मास्क उपलब्ध गराइनेछ । नोभेम्बर ११ मा जब पहिलो विश्वयुद्ध समाप्त भयो, ग्यास मास्क बनाउने कम्पनीहरूले इन्फ्लुएन्जा मास्क बनाउन थाले ।

मास्क निरीक्षण

मास्क लगाउने कानुनले जनसहमति पाएका थियो र यसको निरीक्षणमा जनताले साथ दिए । एरिजोना राज्यको टक्सन सहरले सन् १९१८ नोभेम्बर १४ मा मास्क लगाउनुपर्ने आदेश जारी गरेको थियो । यो नियम धर्मप्रचारक, गायक, थिएटर अभिनेता र विद्यालयका शिक्षकहरूलाई लागु गरिएको थिएन, किनकि उनीहरू अन्यभन्दा टाढै रहने विश्वास गरिएको थियो ।

त्यस बेलाका प्रहरी प्रमुखले मास्क नलगाए कारवाही गर्ने धम्की दिनै नपर्ने बताएका थिए, किनकि मास्क लगाउनु सामान्य नै बनिसकेको थियो । सान फ्रान्सिस्को मास्क लगाउने प्रर्वधन गर्नुमा धेरै अगाडि थियो । सन् १९१८ अक्टोबर २५ मा सानफ्रान्सिस्को क्रोनिकलले पहिलो पेजमा सहरका ठूला न्यायाधीश र नेताहरू सबैले मास्क लगाएको फोटो छापेको थियो ।

पश्चिमी तटीय क्षेत्रमा आउने सबै रेलगाडीमा मास्क लगाउन प्रोत्साहन गर्ने समिति हुन्थ्यो, अरू राज्यबाट आउँदा मास्क किन्न नपाएकाहरूका लागि महिला स्वयंसेवीले यसरी मास्क दिने काम गर्थिन् ।

कोही थिए, जो यो नियम मान्दैन थिए । क्यालिफोर्नियामा एक बक्सिङ खेलको फोटोमा ५० प्रतिशतभन्दा बढी पुरुषहरू मास्कविहीन थिए । प्रहरीले त्यही फोटो ठूलो पारेर मास्कविहीनहरूको पहिचानसमेत गरेको थियो । प्रत्येकलाई कि सजाय भोग्न वा कि युद्धमा लडिरहेकाहरूका लागि ‘स्वेच्छिक चन्दा’ दिन लगाइएको थियो ।

अमेरिकाद्वारा मास्क लगाउन अनिवार्य

सन् १९१८ मा अमेरिकाले मास्क लगाउनु अनिवार्य गरेको थियो । तर एक शताब्दीपछि एसियाली देशहरूले सङ्क्रमण रोक्न मास्कको उपयोगिताबारे अमेरिकाको यो पाठ सिक्यो । यो शायद किन पनि हो भन्दा बीचमा एसियाली देशहरूले हैजा, टाइफाइड र अन्य सङ्क्रमण रोगसहित सन् २००३ मा सार्स र केही अघि एभियन फ्लुजस्ता महामारीको सामना गर्नुप¥यो ।

यी महामारीले मास्क लगाउने संस्कृति बसाल्यो । तर अमेरिका र युरोपले यस्तो महामारी त्यसरी देखेको छैन । त्यसैले शायद मास्क लगाउनु सङ्क्रमण फैलिन नियन्त्रण गर्छ भन्ने ज्ञान धेरै पुस्ताबीच भइसकेको छैन । अब कोरोनाभाइरसले यसलाई परिवर्तन गर्छ कि ? -सिएनएनबाट