काठमाडौं। नेपाली पहाड अनि हिमालबाट निस्किएको पानीको मूल, खोला अनि नदीको बाटो हुँदै कहाँ जान्छरु त्यो पानी अनि यसको जवाफ सिधा छ- भारत। 

हो नेपालका हरेक विपदका घाउसँग भारतको पीडा पनि गाँसिएको हुन्छ। 

यस्तै हालैमात्र नेपालको भोटेकोशीमा आएको विनाशकारी बाढीले एउटा यस्तो खतरालाई उजागर गरेको छ, जहाँ उसका सिमानाहरूलाई मेटाइदिएको छ। 

भारत र नेपाल हिमालयबाट निस्कने नदीहरूले साझा सिमाना पार गर्छन्। तर नेपालमा आएको बाढी र भारतमा हुने विपद्‌बीचको सम्बन्ध नदी बहावको एउटा कथाभन्दा धेरै जटिल छ।

नेपालका कैयौं खोला नदीहरूले पहाड र हिमालबाट तीव्र गतिमा बगेर आफूसँगै भारी मात्रामा लेदो, ढुङ्गा र भग्नावशेष बगाउँदै ल्याउँछन्। अनि मैदानसम्म पुग्दा(पुग्दै कति बाढी सिथिल पनि भइसकेको हुन्छ। अनि बेगले उर्लिएका कतिपय नदीहरूले सिमानाका पर्खाल भत्काउँदै कैयौं पटक भारतको भूमिलाई पनि हिर्काएका छन्। 

त्यो पानी भारतमा विपद्को कारण बन्छ कि बन्दैन भन्ने कुरा नेपालमा भएको वर्षाको मात्रामा मात्र निर्भर गर्दैन, बरु भारतमा हुने वर्षा, नदीको जलस्तर, तटबन्ध, ढल निकास र विकास निर्माणमा पनि निर्भर गर्दछ।

नेपालमा आएको बाढी भारतका लागि एउटा चेतावनीमात्रै होइन, त्यो भारतका लागि विपदको एउटा संकेत पनि हो। यी नदी, खोला वा पानीको साइनो मात्रै त्यसको बेग, गति, दिशा र गन्तब्यमात्रै होइन बरु तीब्ररुपमा बिद्रुप बन्दै गएका हाम्रा हिमाल र हिमनदीहरूको साझेदारी पनि हो। 

नेपालका पहाडी अनि हिमाली कन्दराबाट निर्किएका करिब ६,००० भन्दा बढी नदी, खोलाहरू बगेर सिधै भारतको गंगासागरमा मिसिन्छन्।  

नेपालमा खासगरी धेरै नदी, खोला जोडिएका तीन प्रमुख नदी प्रणाली सक्रिय छन्। पूर्वमा कोशी बेसिन, मध्यमा गण्डकी बेसिन ९भारतमा गण्डक० र पश्चिममा कर्णाली बेसिन९भारतमा घाघरा०। जबकि पश्चिमी सीमामा महाकाली ९भारतमा शारदा० नदी अवस्थित छ।

शिवालिक र चुरे पर्वतश्रृङ्खलाबाट निस्कने दर्जनौँ साना नदीहरू जस्तो कि बागमती, कमला, राप्ती र बबईहरू छन्। जसले आफ्नो सानो र ठाडो ९सिधा भिरालो० जलाधार क्षेत्रका कारण अप्रत्याशित बाढी ल्याउन सक्छन्।

इन्टरनेशनल सेन्टर फर इन्टिग्रेटेड माउन्टेन डेभलपमेन्ट ९इसिमोड० का जलविज्ञान विज्ञ मनिष श्रेष्ठका अनुसार, नेपालबाट सातदेखि नौ प्रमुख नदी प्रणालीहरू भारतीय मैदानतर्फ बग्छन् र यी नदीहरू भारतमा बाढी प्रलयका लागि जिम्मेवार छन्।

भारतको केन्द्रीय जल आयोगले कोशी, गण्डक, बागमती र घाघरालाई प्रमुख सीमापार नदीका रूपमा पहिचान गरेको छ।

यसबाट बिहार भारतको सबैभन्दा बढी बाढी प्रभावित राज्य हो, जहाँ उत्तरी बिहारको लगभग तीन(चौथाई भूभाग आधिकारिक रूपमा बाढीग्रस्त क्षेत्रका रूपमा पहिचान गरेको छ। 

राज्यमा बाढी ल्याउने लगभग सबै प्रमुख नदीहरू नेपालबाटै निस्कन्छन्, जसमध्ये कोशी सबैभन्दा बिख्यात छ। उसलाई ‘बिहारको पीडा’ पनि भनिन्छ। त्यसपछि गण्डक, बागमती र कमला नदीहरू पनि छन्। 

तर यो खतरा बिहारमा मात्र सीमित छैन।

पूर्वी उत्तर प्रदेश घाघरा, राप्ती र गण्डक नदीको जोखिममा छ। गोरखपुर, बहराइच, लखिमपुर खीरी र श्रावस्ती जस्ता जिल्लाहरू नियमित रूपमा प्रभावित हुने गर्छन्।

पश्चिमी नेपालको खण्ड अनि भारतको उत्तराखण्ड राज्यका लागि महाकाली(शारदा नदी साझा जल प्रणाली हुन्। मेची अनि महानन्दले उत्तरी बङ्गाललाई स्पर्श गर्दछ। 

‘संख्याको हिसाबले बिहारको प्रभुत्व छ। उत्तर प्रदेश दोस्रो स्थानमा छ र अक्सर यसको रिपोर्टिङ कम हुने गर्छ’ श्रेष्ठ भन्छन्। 

बिहारजस्तै उत्तर प्रदेश र उत्तराखण्ड र उत्तरी बंगाल नेपाली बाढीका जोखिमयुक्त किनारा हुन्। 

नेपालमा आउने बाढीले भारताम किन र कसरी खतरा हुन्छ भन्ने कुरा यी आधारहरूले तय गर्छन्( 
पहिलो, वर्षास् यो कहाँ हुन्छ र कति तीव्र हुन्छ भन्ने कुरामा निर्भर रहन्छ। 

भारतसम्म पुग्ने बाढीको उच्च बहाव अक्सर अग्लो हिमालयमा नभई तल्लो क्षेत्रका शिवालिक, चुरे र तराईमा उत्पन्न हुन्छ, जहाँ ठाडो ढलान भएका साना जलाधार क्षेत्रहरूमा तीव्र मनसुनी वर्षा हुनसक्छ।

दोस्रो, नदीस् नेपालका नदीहरू पहाडी क्षेत्रको तीव्र ढलान पार गर्छन्, आफूसँग ल्याएको थेगर/गेग्रान खसाल्छन्, र मैदानमा फैलिएर आफ्ना शाखाहरू बदल्दै बग्छन्।

तेस्रो, जब पानी भारतमा पुग्छस् बाढी कत्तिको भयानक हुन्छ भन्ने कुरा पानीले के-कस्ता अवरोधको सामना गर्नुपर्छ भन्नेमा निर्भर गर्छ। भारतीय भूभागमा भएको वर्षाको मात्रा, गङ्गामा पानीको स्तर, तटबन्ध र ब्यारेज, बाढीको मैदानमा बनेका सडक, रेल्वे र बस्तीका कारण अवरुद्ध भएको ढल निकास प्रणाली।

त्यसैले सीमामा जलप्रवाहको अधिकतम मात्रा धेरै हदसम्म नेपालमा हुने वर्षामा निर्भर गर्छ। तर बाढीको तीव्रता कम्तीमा त्यति नै हदसम्म भारतको परिस्थितिमा पनि निर्भर गर्छ।

२००८ को कोशी विपद्‌बाट यो स्पष्ट भयो कि नदीमा तटबन्धको क्षमताभन्दा धेरै कम जल प्रवाह थियो। यो विपद् कुनै असाधारण बाढीका कारण होइन, बरु तटबन्ध भत्किएका कारण भएको थियो।

इसिमोडका शाश्वत सान्याल भन्छन् कि सीमासम्म पुग्ने अधिकतम जलप्रवाहका लागि मुख्य रूपमा नेपालको वर्षा जिम्मेवार छ। तर एक पटक पुगिसकेपछि बाढीको गम्भीरताका लागि कम्तीमा त्यति नै हदसम्म भारतीय अवस्थाहरू पनि जिम्मेवार छन्।

नेपालको वर्षा भारतमा बाढीको खतरा कसरी बन्न सक्छ?
२००८ को कोशी विपद् यसको एउटा बलियो अनि ताजा उदाहरण हो।

नेपालमा कोशी नदीको तटबन्ध भत्किएपछि बिहारमा लगभग ४०० जनाको मृत्यु भएको थियो। 

कानपुर आईआईटीका भूगर्भ प्रोफेसर राजीव सिन्हाका अनुसार, नदीको जलप्रवाह उसको वहन क्षमताको लगभग दशौँ भाग मात्र थियो। यो विपद् दशकौँ अघि बनेका र पर्याप्त मर्मतसम्भार नगरिएका तटबन्धमा दरार परेका कारण भएको थियो।

सिन्हा भन्छन्, ‘१९५० र १९६० को दशकमा बनाइएका तटबन्धहरूको ठीकसँग मर्मतसम्भार गरिएको थिएन। ती जीर्ण भइसकेका थिए र अन्ततः तिनमा कमजोर विन्दु विकसित भयो। नदीले तिनै कमजोर विन्दुबाट तटबन्ध भत्काएर भारतका ती भागहरूमा प्रवेश गर्‍यो, जहाँ सायद १०० वर्षदेखि बाढी आएको थिएन।’

विज्ञहरूका अनुसार त्यो एउटा संरचनागत असफलता पनि एक थियो।  

पूर्वसूचना साटासाट

सान्यालका अनुसार, सामान्य मनसुनी बाढीका लागि भारतलाई ‘लगभग १२ घण्टादेखि दुई दिनसम्मको पूर्वसूचना’ मिल्न सक्छ। यो पानी कति तीव्र गतिमा तल्लो क्षेत्रतर्फ बग्छ भन्नेमा निर्भर गर्छ।

कोशी र गण्डक नदीको बाटो हुँदै नेपालको पहाडी क्षेत्रबाट बिहारको मैदानी भूभागसम्म पानी पुग्न लगभग एक दिन लाग्न सक्छ भने घाघरा नदीको बाटो हुँदै अलि बढी समय लाग्न सक्छ।

चुरे क्षेत्रबाट आउने आकस्मिक बाढी भने केही समयमै भारतका भूमिमा फैलिनसक्छ। 

हालैको बाढीमा, रसुवाबाट उठेको अधिकतम जलधारा लगभग साढे सात घण्टामा भारतीय सीमा नजिकैको त्रिवेणीसम्म पुगेको थियो।

केही भ्रमहरू

एउटा आम भ्रम के छ भने नेपालले भारततर्फ पानी छोडिदिन्छ। तर यो हदैसम्म सत्य होइन। 

सान्याल भन्छन्, ‘नेपालमा त्यसो गर्न सक्षम ठूला जलाशयहरू लगभग छैनन्स् यसको मुख्य भण्डारण बाँध, कुलेखानीले एक घन किलोमिटरको दशौँ भागभन्दा पनि कम पानी राख्छ, त्यसैले छाड्नका लागि केही पनि छैन।’ 

कोशी र गण्डक ब्यारेजको सञ्चालन भारतले गर्छ। जब बाढीको पानी सीमासम्म पुग्छ, यसको मुख्य कारण माथिल्लो क्षेत्रमा भएको भारी वर्षा हो, न कि नेपालले बाँध खोलेर।

तर यसको पछाडि एउटा महत्त्वपूर्ण तथ्य छ। उत्तरी बिहार र पूर्वी उत्तर प्रदेशमा आउने बाढीको धेरैजसो पानी नेपालमा भएको वर्षाबाट आउँछ। त्यसैले नेपालमा कति वर्षा हुन्छ, त्यसको असर भारतमा बाढीको गम्भीरतामा पनि पर्छ।

नेपालले गङ्गाको औसत वार्षिक बहावको लगभग प्रतिशत हिस्सा ओगट्छ र सुक्खा मौसममा योभन्दा धेरै हिस्सा ओगट्छ, जसले गर्दा यसको जलविज्ञान प्रणाली भारतका लागि महत्त्वपूर्ण बन्छ।

भारतको चिन्तन के हुनसक्छ?
भारत यो कुरामा चिन्तित हुनुपर्छ कि हिमालयमा के भइरहेछ भन्नेबारे हो। र जब पानी, चट्टान, बरफ र भारी मात्रामा लेदोरभग्नावशेष अचानक एकैसाथ मिसिन्छन् तब के हुन्छ भन्नेमा हो।

नेपालमा भएको हालैको विपद् भारतमा हालैका वर्षहरूमा भएका धेरै विनाशकारी घटनाहरूसँग मिल्दोजुल्दो छ, जसमा २०२१ को चमोली विपद् र उत्तराखण्डमा २०२५ को धराली विपद् समावेश छन्। 

सामान्य बाढीमा मुख्यतया पानी मात्र हुन्छ। तर जब तीव्र वर्षा, पग्लिँदै गरेको बरफ वा अचानक हुने जलप्रवाहको पानी भारी मात्रामा पाँगोरलेदोसँग मिसिन्छ, तब एउटा बाक्लो, उच्च(ऊर्जा भएको घोल बन्छ जो आफ्नो बाटोमा आउने लगभग हरेक कुरा नष्ट गर्नेसम्मको शक्तिशाली हुन्छ। 

२०२१ मा भएको चमोली विपद्‌बाट यही पाठ मिल्यो, जब उत्तरी भारतको चमोली उपत्यकामा हिमाली ग्लेशियरको एउटा ठूलो हिस्सा ढल्यो, जसले भग्नावशेष र पानीको भेल तलतिर बगायो, जसमा २०० जनाको मृत्यु भयो र जलविद्युत् पूर्वाधारमा क्षति पुग्यो।

यो कुरा २०२५ मा उत्तराखण्डको धरालीमा पनि स्पष्ट भएको थियो, जब भारी वर्षाका कारण आएको आकस्मिक बाढी र लेदोको बहावले गाउँका केही भागहरूलाई कैयौँ मिटर भग्नावशेषमुनि गाडिदियो।

अनि सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा त जलवायु परिवर्तन पनि छ।

विज्ञहरूका अनुसार वर्षाको तीव्रता बढ्दै गएको छ। यो क्षेत्र बाँकी विश्वको तुलनामा तीव्र गतिमा तातिरहेको छ, न्यानो वातावरणमा बढी ओसिलोपना हुन्छ, और मनसुनले कम समयमा बढी वर्षा ल्याइरहेको छ, तर वर्षाको तीव्रता बढ्दै गएको छ। 

बिबिसीको सहयोगमा